Historia Palędzia

Palędzie - reprezentatywna włościańska wieś wielkopolska. Żeby poznać historię Palędzia należałoby wnikliwie prześledzić dokumenty znajdujące się w Archiwum Archidiecezji Poznańskiej, Państwowym Archiwum w Poznaniu, wielu bibliotekach i muzeach Wielkopolski oraz ocalałych archiwach rodzinnych.

Opierając się na napisanym przeze mnie i rozesłanym 30 sierpnia 1981 roku do rodziny i znajomych liście pt. „Prawnukom Jakóba Wiciaka i Franciszki z Kargów Wiciakowej oraz wszystkim potomkom włościańskich domów wielkopolskich”, pragnę obecnie przekazać szerszemu gronu zainteresowanych zebrane w nim cenne i ciekawe relacje i wspomnienia rodziny mego Ojca oraz innych mieszkańców Palędzia: p. Przybylskiej, p.p. Ignacego i Józefa Szymanowskich, p. Józefy Hoffmanowej, p. Ludwiki Kulkowej, p. Władysławy Byczykowej i innych.

Według przekazu ks. Stanisława Kozierowskiego, proboszcza ze Skórzewa, historyka-onomasty, profesora Uniwersytetu Poznańskiego, włościańska rodzina Wiciaków mojego Ojca zapisana została w chwili założenia ksiąg kościelnych w Skórzewie w 1618 roku i jest najstarszą rodziną w Palędziu.

Łużyckie Korzenie

Nazwa Palędzie jak stwierdził w swoich badaniach naukowych nazw i imion prof. Franciszek Fenikowski, filolog-klasyk i współpracownik Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk oznacza gród kultury łużyckiej. Słuszność tej hipotezy potwierdziły wykopaliska. Przy wykopie żwiru w południowej części Palędzia znajdowano różne narzędzia, które zabierano lub niszczono.

Z inicjatywy Hieronima Wiciaka, który przy wykopie żwiru znalazł urnę (wazę) powiadomiono o tym Katedrę Kultury Materialnej Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jej pracownik naukowy po przybyciu na miejsce stwierdził autorytatywnie, że jest to znalezisko kultury łużyckiej, która ukształtowała się na terenie Wielkopolski w środkowym okresie epoki brązu około 1300 1100 roku przed narodzeniem Chrystusa.

Pierwszy zapis o istnieniu Palędzia podaje Karol Olejnik w Grody i zamki w Wielkopolsce (Poznań 1993 s. 65 za Die Chronik Wigands von Marburg. W: Scriptores Rerum Prussicarum tom II, Leipzig 1869 s. 179). Wigand był heroldem Zakonu Krzyżackiego (1391-1394) i zapisał, że w czasie najazdu krzyżackiego w 1331 roku zostały zaatakowane: Pyzdry, Bnin, Winna, Słupca, Środa Wielkopolska, Pobiedziska i Palędzie.

Wydarzenia te opisał prawdopodobnie Jan Długosz w Rocznikach czyli Kronikach Sławnego Królestwa Polskiego, księga IX Warszawa 1975, s. 202 203) na podstawie współczesnych źródeł nie zachowanych do naszych czasów. Wynika z nich, że Krzyżacy zostali wyparci z Polski przez szlachtę i włościan wielkopolskich.

Przypisani do parafii w Skórzewie

Według najstarszej tradycji ustnej mieszkańców i dokumentów kościelnych Palędzie należało do parafii przy kościele pod wezwaniem św. Marcina Biskupa i św. Wincentego Męczennika w Skórzewie. W 1265 roku kościół był własnością Piotra ze Skorzewa, poznańskiego proboszcza katedralnego zatem byt kościołem parafialnym, chociaż jego erygowanie miało miejsce dopiero w roku 1300.

Obecnie nie wiadomo jeszcze jak wydane w 1496 roku przez króla Jana Olbrachta „Statuty Piotrkowskie”, które pozwalały możnowładcom zabierać ziemie włościan, a zakazywały kmieciom i mieszczanom nabywanie i posiadanie ziemi odbiły się na dziejach Palędzia. Od roku 1618 Palędzie było znane jako wieś włościańska, a nie dworska.

Przed uwłaszczeniem należało prawdopodobnie do właścicieli Konarzewa. Stał w nim dom mieszkalny dla ludzi pracujących na folwarku w Dopiewcu. Dom ten zwany „ośmiorakami był własnością Czartoryskich. Mieszkanie narożnikowe w tym domu było wynajęte przez małżeństwo Wiktorię i Juliana Eisnerów, którzy założyli tam Oberżę Juliana Eisnera.

Związani z Kościołem i narodem

Uboższą grupę ludności stanowili chałupnicy i komornicy. Wszyscy mieszkańcy byli objęci obowiązkowym szkolnym nauczaniem. W wieku XIX Palędzie było matą, zamożną wsią włościańską zaangażowaną w polskie sprawy narodowe, religijne i społeczne.

Dowodem zainteresowania ludności parafii skórzewskiej sprawami społecznymi, m.in. encykliką Rerum novarum, było to że w domach włościańskich Palędzia wieszano portrety Leona XIII papieża. Wspomnianą encyklikę przybliżyli bardzo zasłużeni dla Kościoła i narodu księża proboszczowie kościoła skórzewskiego.

Mam nadzieję, że Palędzie w wyniku dalszych wnikliwych badań archiwalnych i studiów młodego pokolenia doczeka się wyczerpującej monografii.

Wanda Rybska

Artykuł ukazał się w Przewodniku Katolickim nr 8/97. Dziękujemy autorce za możliwość publikacji.

Zapraszamy także do lektury odrębnego artykułu na temat historii Palędzia.